Βοηθήματα

01

Ο τίτλος: ό,τι στηρίζει μετά την πτώση

Στέκουν πιο πέρα. Οι πατερίτσες.

Ο τίτλος ονομάζει μέσα υποστήριξης και η πρώτη εικόνα δίνει αμέσως δύο συγκεκριμένα αντικείμενα: πατερίτσες και νάρθηκα. Οι πατερίτσες βοηθούν την κίνηση, ενώ ο νάρθηκας συνδέεται με τη στήριξη και την ακινητοποίηση. Στη λογική του ποιήματος, η αποκατάσταση συναντά και τις δύο ανάγκες. Η ευαλωτότητα εμφανίζεται μέσα από όσα χρειάζεται το σώμα για να συνεχίσει.

Οι άνθρωποι απουσιάζουν από την εναρκτήρια σκηνή. Τα αντικείμενα στέκουν λίγο μακρύτερα, σαν να περιμένουν να χρησιμοποιηθούν. Η απόσταση «πιο πέρα» και «Πιό 'κει» αποκτά αναδρομική ειρωνεία: η βοήθεια υπάρχει στον χώρο, αλλά το πάθημα θα μεσολαβήσει ώσπου να γίνει αναγκαία. Ως ερμηνευτική δυνατότητα, ο τίτλος αγγίζει και τη μαθησιακή σημασία του βοηθήματος· η σκάλα θα «διδάξει» με την πρόσκρουση. Η συγκεκριμένη ανάγνωση προκύπτει από το «μελετούν».

02

Η αρχή περιέχει ήδη το τέλος

Στέκειν κι ο νάρθηκας. Πιό 'κει.

Μετά την τελευταία «Ρωγμή», ο αναγνώστης κατανοεί πληρέστερα την αρχική παρουσία των βοηθημάτων. Η αφήγηση ξεκινά από ένα ίχνος της συνέπειας και κατόπιν διατρέχει το ατύχημα. Αυτό λειτουργεί ως πρόληψη με την αφηγηματολογική έννοια: το αποτέλεσμα προαναγγέλλεται πριν εκτυλιχθεί η αιτία του. Στη δεύτερη ανάγνωση, οι πατερίτσες φέρουν ήδη το βάρος της πτώσης που γνωρίζουμε.

Τα ρήματα της στάσης στην αρχή συνομιλούν με τη διαρκή κίνηση των διαβατών. Στο τέλος μια ονοματική φράση, χωρίς ρήμα, καθηλώνει το αποτέλεσμα. Η κυκλική αυτή σύνθεση μπορεί να αποδοθεί ως στήριξη — κίνηση — πρόσκρουση — ανάγκη στήριξης. Η έκδοση διατηρεί το ιδιαίτερο «Στέκειν» ως γραφή του δημιουργού· η μορφή του συμμετέχει στην ανομοιογένεια της φωνής.

03

Μια πραγματική σκάλα με μεταφορικό βάθος

Ανέβησαν πολλοί με τάχυ.

Η σκάλα έχει σκαλοπάτια, πλατύσκαλο, γωνίες και υλικά κατασκευής. Η κυριολεξία της διατηρείται μέχρι τον ανατομικό τραυματισμό. Ο ποιητής διευκρινίζει συγχρόνως ότι η σκάλα λειτουργεί μεταφορικά. Η συνύπαρξη των δύο επιπέδων επιτρέπει στη σωματική εμπειρία να γίνει τρόπος σκέψης για ανθρώπινες διαδρομές.

Η άνοδος μπορεί να συνδεθεί, ως αναγνωστική επέκταση, με μια επιδίωξη, την απόκτηση γνώσης ή μια κοινωνική διαδρομή. Το κείμενο αφήνει τον προορισμό αόριστο. Το κοινό σημείο είναι η κίνηση που προχωρά χωρίς να αντιλαμβάνεται πλήρως τις συνθήκες της. Η μεταφορά αντλεί τη δύναμή της από το συγκεκριμένο σκαλί όπου σκοντάφτει το σώμα, και το πλατύσκαλο διατηρεί την υλική του πραγματικότητα.

04

Η επιστροφή και η αίσθηση του οικείου

Και, πίσω, στην επιστροφή.

Η επιστροφή ακολουθεί την άνοδο με μια ελλειπτική σύνταξη. Οι τελείες και τα κόμματα τεμαχίζουν την πορεία, σαν η εκφορά να απαιτεί αλλεπάλληλες μικρές στάσεις. Το «πίσω» δίνει κατεύθυνση· η «επιστροφή» προσθέτει τη σχέση με μια προηγούμενη διαδρομή. Ένας χώρος που έχει ήδη διασχιστεί επανέρχεται ως τόπος κινδύνου.

Ως ερμηνευτική υπόθεση, η επανάληψη της διαδρομής μπορεί να παράγει μια αίσθηση επαρκούς γνώσης. Το ποίημα δοκιμάζει αυτή την αίσθηση με το «Κανείς, / δεν τό' χει δει». Η παρουσία στον ίδιο χώρο και η αντίληψη των λεπτομερειών του εμφανίζονται ως δύο διαφορετικές εμπειρίες. Η βιασύνη της ανόδου και η απροσεξία της επιστροφής εντάσσονται έτσι στην ίδια ανθρώπινη περιπέτεια.

05

«Μηδέν»: ο αριθμός όσων είδαν

Το πιο πλατύ, απ' τα σκαλοπάτια. Μηδέν. Κανείς, δεν τό' χει δει.

Η έκταση του σκαλοπατιού κάνει την παράλειψη πιο αισθητή. Το ευρύτερο σημείο της σκάλας θα μπορούσε να προσφέρει χώρο για στάση και παρατήρηση. Κατά τη διευκρίνιση του δημιουργού, κανείς δεν έχει δει το συγκεκριμένο σκαλί και όλοι πέφτουν σκοντάφτοντας. Το «Μηδέν» αποτυπώνει αριθμητικά αυτό το κανείς. Η τελεία το απομονώνει, δημιουργώντας μια μικρή, απόλυτη καταμέτρηση.

Ακολουθεί η λεκτική επανάληψη «Κανείς», ένας εμφατικός πλεονασμός που εντείνει τη συλλογικότητα της αποτυχίας. Το ποίημα αντιπαραθέτει την έκταση του αντικειμένου στην έκταση της προσοχής που του δόθηκε. Το σκάνδαλο της σκηνής είναι ότι ένα τόσο πλατύ σκαλί παραμένει απαρατήρητο. Η επόμενη επαφή μαζί του θα είναι επαφή πτώσης.

06

Η παροιμία αποκτά σώμα

Κι, -ε!- τό 'να χέρι, νίβει τ' άλλο. Τα δυό τη σκάλα, μελετούν.

Η γνωστή παροιμιακή διατύπωση φέρνει στη σκηνή την αμοιβαιότητα των χεριών. Η παρεμβολή «-ε!-» εισάγει μια προφορική, σχεδόν πειρακτική φωνή. Το ζεύγος που προηγουμένως «νίβεται» στρέφεται προς τη σκάλα. Η παροιμία μεταποιείται: η συνεργασία γίνεται δραστηριότητα των ίδιων των μελών του σώματος μέσα στο ατύχημα.

Ο ποιητής ορίζει ότι τα χέρια μελετούν καθώς πέφτουν. Εδώ εμφανίζεται η συνεκδοχή, δηλαδή η αναφορά στο μέρος αντί για το όλο: τα χέρια αναλαμβάνουν τη γνώση του ανθρώπου. Συγχρόνως προσωποποιούνται, αφού τους αποδίδεται η διανοητική πράξη της μελέτης. Η ειρωνεία βρίσκεται στη στιγμή της μάθησης. Η λεπτομερής επαφή με τη σκάλα συμβαίνει όταν η ισορροπία έχει ήδη χαθεί.

07

Η εργασία μέσα στην ύλη

Κάματον, πυρ, νερό, καλούπια.

Η απαρίθμηση ανακαλεί τη διαδικασία κατασκευής της σκάλας. Ο «κάματος» εισάγει την ανθρώπινη εργασία και την κόπωση· η φωτιά και το νερό εμφανίζονται ως στοιχεία της διαδικασίας· τα καλούπια αναφέρονται στη μορφοποίηση. Η σύντομη στροφή συμπυκνώνει την ιστορία της κατασκευής μέσα στο αντικείμενο που συναντούν τα χέρια. Αυτή είναι η ερμηνεία που προσδιορίζει ο δημιουργός.

Η ακολουθία των ουσιαστικών δεν συνοδεύεται από αναλυτικές εξηγήσεις. Ο αναγνώστης συναντά μια πυκνή παράθεση, όπως το σώμα συναντά γρήγορα τις επιφάνειες της πτώσης. Η ύλη φέρει ανθρώπινο κόπο, τεχνική και μορφή. Ως ποιητικό αποτέλεσμα, η σκάλα μετατρέπεται σε αρχείο της κατασκευής της, το οποίο ανοίγεται επώδυνα στην αφή.

08

Η Γη και ο όρκος του τέλους

Κι η Γης, ο όρκος, που δοκούν.

Ο δημιουργός διευκρινίζει ότι η Γη είναι το τελευταίο σημείο της πτώσης. Οι άνθρωποι πέφτουν ορκιζόμενοι ότι εκεί θα τελειώσει το πέσιμο. Η Γη αποκτά επομένως τη σημασία της αναμενόμενης τελικής στήριξης. Ο «όρκος» φέρνει την ανθρώπινη βεβαιότητα και την ανάγκη ενός ορίου μέσα στην εμπειρία της απώλειας ελέγχου.

Το «δοκούν» τοποθετεί αυτή την πεποίθηση μέσα στον νου εκείνων που πέφτουν. Ως ερμηνευτική ανάγνωση, ο όρκος αποτυπώνει την προσπάθεια να αποδοθεί τέλος σε μια κίνηση που έχει ξεφύγει. Η Γη είναι υλικός τόπος και συγχρόνως φορέας αυτής της προσδοκίας. Η διευκρίνιση επιτρέπει να διαβαστεί η στροφή ως στιγμή της πτώσης, με όλο το βάρος της αναμενόμενης επαφής με το έδαφος.

09

Οι γωνίες και η όψιμη προσοχή

Μα... Τί σαν προσέξανε γωνίες;

Το «Μα...» διακόπτει την προηγούμενη ακολουθία και αφήνει τη φράση μετέωρη. Έπειτα έρχεται η ερώτηση. Το ρήμα «προσέξανε» αποκτά ιδιαίτερο βάρος, επειδή αφορά την κεντρική αξία του ποιήματος: την προσοχή. Οι γωνίες γίνονται αντιληπτές μέσα στη διαδικασία του πεσίματος. Ο χρόνος της αντίληψης συμπίπτει πλέον με τον χρόνο του τραυματισμού.

Η ερώτηση μπορεί να ακουστεί ως ειρωνική αποτίμηση της γνώσης που έφτασε αργά: τι συνεπάγεται η παρατήρηση όταν το σώμα συναντά ήδη τη γωνία; Η διευκρίνιση του ποιητή καθοδηγεί αυτή τη χρονική ανάγνωση. Η προσοχή παρουσιάζεται ως δυνατότητα σχέσης με τον χώρο· η καθυστέρησή της μετατρέπει τη σχέση σε πρόσκρουση. Το ποίημα κρατά τον ειρωνικό τόνο χωρίς να ακυρώνει τον σωματικό πόνο.

10

Οι ανώνυμοι διαβάτες

Σκόρπιοι. Διαβάτες. Όλο περνούν.

Οι άνθρωποι κατονομάζονται ως «διαβάτες», πρόσωπα ορισμένα από το πέρασμά τους. Το «Σκόρπιοι» διατηρεί την ατομική τους απόσταση: δεν σχηματίζουν ένα συμπαγές πλήθος. Ωστόσο η κοινή εμπειρία της πτώσης τούς ενώνει στο πλαίσιο που έχει δώσει ο ποιητής. Η συλλογικότητα του «Κανείς» επιστρέφει μέσα από αυτές τις μικρές, χωριστές διελεύσεις.

Το «Όλο περνούν» δημιουργεί αίσθηση επανάληψης. Η σκάλα μένει, ενώ τα πρόσωπα εναλλάσσονται. Ως αναγνωστική επέκταση, η μορφή αυτή υποβάλλει ένα πάθημα που επαναλαμβάνεται παρότι έχει ήδη συμβεί σε άλλους. Κάθε διαβάτης γνωρίζει τον χώρο με το δικό του σώμα. Η γενίκευση στηρίζεται στην ποιητική σκηνή και στη διευκρίνιση «όλοι πέφτουν» του δημιουργού.

11

Το πλατύσκαλο σαν μοίρα

Και το πλατύσκαλο, σαν μοίρα,

Το «σαν» σηματοδοτεί μια παρομοίωση: το πλατύσκαλο αποκτά τη δύναμη που αποδίδεται στη μοίρα. Ένα σημείο της κατασκευής γίνεται κομβικό για την πορεία του σώματος. Η μεγάλη επιφάνειά του και η προηγούμενη απουσία παρατήρησης ενισχύουν το παράδοξο. Ο χώρος που θα μπορούσε να φιλοξενήσει στάση γίνεται τόπος απότομης αλλαγής της πορείας.

Στη μεταφορική ανάγνωση, η μοίρα μπορεί να περιγράψει την αίσθηση που αφήνει ένα συμβάν όταν ξεπερνά την πρόθεση. Η πτώση όμως διατηρεί συγκεκριμένη σκηνή: σκαλί, βιασύνη, γωνίες, Γη. Η συνύπαρξη αιτίας και αίσθησης μοιραίου είναι γόνιμη. Ο άνθρωπος βιώνει ως μοίρα την πορεία στην οποία βρέθηκε, ενώ το ποίημα δείχνει την υλική διαδρομή του παθήματος.

12

Οι προσταγές της σκάλας

"Γρήγορα πάνω!" ή "Κάτω γύρα!".

Τα εισαγωγικά εισάγουν δύο φωνές ή δύο εντολές. Το πλατύσκαλο, που μόλις παρομοιάστηκε με μοίρα, μοιάζει τώρα να υπαγορεύει κατεύθυνση. Πρόκειται για προσωποποίηση του χώρου. Το «ή» στέκει μόνο του, ως γραμματικός αρμός ανάμεσα στις δύο δυνατότητες. Η γραφική αυτή απομόνωση δίνει στον αναγνώστη μια ελάχιστη στιγμή αιώρησης.

Το «Γρήγορα» επαναφέρει τη βιασύνη της ανόδου, ενώ το «γύρα» δίνει στην κάθοδο κινητικότητα και στροφή. Η ηχητική συγγένεια «μοίρα / γύρα» συνδέει την αφηρημένη δύναμη με τη σωματική τροχιά. Οι δύο προσταγές μπορούν να ακουστούν, σε μεταφορικό επίπεδο, ως πιέσεις που απαιτούν αδιάκοπη μετακίνηση. Η έκδοση διατηρεί την ιδιαίτερη τελεία μετά τα εισαγωγικά της δεύτερης εντολής, όπως την παρέθεσε ο ποιητής.

13

Το Ιερό Οστούν: η διπλή ρωγμή

Ρωγμή στο Ιερό Οστούν.

Η τελευταία φράση αναφέρεται στο συγκεκριμένο ιερό οστό, στο κάτω μέρος της σπονδυλικής στήλης και ως μέρος της λεκάνης. Η ανατομική αναφορά προσδιορίζει τον τραυματισμό που προήλθε από το πέσιμο. Η απουσία ρήματος δίνει στη φράση την κοφτή μορφή μιας διαπίστωσης. Μετά την πολλαπλή κίνηση, ο λόγος καταλήγει στο αποτύπωμά της.

Ο δημιουργός ορίζει και τη μεταφορική σημασία του «Ιερό»: η πτώση τραυματίζει την ιερότητα της εγγενούς ανθρώπινης προσοχής. Η ίδια λέξη συνδέει επομένως ανατομική ονομασία και ανθρωπολογική αξία. Μπορούμε να μιλήσουμε για σημασιολογική δισημία, δηλαδή για ταυτόχρονη ενεργοποίηση δύο σημασιών. Τα κεφαλαία εντείνουν το βάρος της τελικής ονομασίας, κρατώντας μαζί σώμα και αξία.

Ανατομική πηγή ↗

14

Η προσοχή ως ανθρώπινη ιερότητα

Μηδέν. Κανείς, δεν τό' χει δει.

Στο ανθρωπολογικό πλαίσιο του δημιουργού, η εγγενής ανθρώπινη προσοχή είναι μια ιερή δυνατότητα και στοιχείο ανθρώπινης ιδιαιτερότητας. Η μελέτη εξετάζει αυτή τη θέση ως ποιητικό αξίωμα: η προσοχή φέρει αξία που μπορεί να πληγωθεί μαζί με το σώμα. Η έμφαση βρίσκεται στην ανθρώπινη ευθύνη απέναντι στη δυνατότητα να βλέπει και να αντιλαμβάνεται τον κόσμο του.

Ο τραυματισμός δίνει υλική μορφή στην αποτυχία αυτής της δυνατότητας. Η σκάλα είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα· η βιαστική χρήση της καταλήγει σε μια γνώση που αποκτάται με το πέσιμο. Η ευαλωτότητα αναδεικνύει το διακύβευμα της προσοχής. Τα βοηθήματα της αρχής δίνουν στην τελική πληγή μια προοπτική υποστήριξης: η ζωή εξακολουθεί να χρειάζεται φροντίδα, κίνηση και στήριξη.

15

Οι στίχοι ως διαδοχικές ασυνέχειες

Τα δυό τη σκάλα, μελετούν.

Το ποίημα αποτελείται από μικρές στροφικές μονάδες, συχνά δίστιχες, με παύσεις μέσα σε στενά συντακτικά σύνολα. Ο διασκελισμός —η συνέχιση της σύνταξης στον επόμενο στίχο— χωρίζει υποκείμενα, αντικείμενα και ρήματα. Στο «Τα δυό τη σκάλα, / μελετούν», η πράξη φτάνει μετά το αντικείμενό της. Αυτές οι καθυστερήσεις μπορούν να διαβαστούν ως μορφικό ανάλογο της όψιμης γνώσης.

Ο ελεύθερος στίχος οργανώνεται με θραύσματα προφορικότητας και διαφορετικά γλωσσικά ύψη: «-ε!-», «τό 'να», «με τάχυ», «Κάματον», «πυρ», «δοκούν», «Οστούν». Οι καταλήξεις «μελετούν / δοκούν / περνούν / Οστούν» δημιουργούν ηχητικές επανόδους, και η συγγένεια «μοίρα / γύρα» γίνεται ιδιαίτερα αισθητή κοντά στο τέλος. Η μορφή αφήνει μια αίσθηση αλλεπάλληλων μικρών προσκρούσεων. Πρόκειται για ερμηνεία του ρυθμού, θεμελιωμένη στις πραγματικές παύσεις του κειμένου.

16

Συγκριτικός ορίζοντας: το σκαλί ως επίτευγμα και ως κίνδυνος

Το πιο πλατύ, απ' τα σκαλοπάτια.

Ένας προτεινόμενος συγκριτικός ορίζοντας είναι «Το Πρώτο Σκαλί» του Κ. Π. Καβάφη. Εκεί η σκάλα συνδέεται με την ποιητική δημιουργία και το πρώτο σκαλί αναγνωρίζεται ως σημαντικό επίτευγμα. Στα «Βοηθήματα», το ευρύ σκαλί παραμένει απαρατήρητο και γίνεται σημείο σκοντάμματος. Η σύγκριση φωτίζει δύο χρήσεις της ίδιας αρχιτεκτονικής εικόνας: στάση που αναγνωρίζει ένα κατόρθωμα και βιαστικό πέρασμα που καταλήγει σε πτώση.

Η σύγκριση προτείνεται από την επιμέλεια ως δυνατότητα ανάγνωσης. Η ερμηνεία των «Βοηθημάτων» θεμελιώνεται στο ίδιο το ποίημα και στις διευκρινίσεις του δημιουργού· η σχέση με το καβαφικό έργο έχει εδώ συγκριτικό χαρακτήρα. Μέσα στη συλλογή του Κατωπόδη, ο τίτλος «Προσοχή!» προσφέρει επίσης μια εύλογη μελλοντική συνεξέταση της προειδοποίησης, της κίνησης και της έκθεσης του ανθρώπου σε κίνδυνο.

Το καβαφικό κείμενο ↗