Επιτύμβιο
(Σχεδόν)

01

Ένα επιτύμβιο που συνεχίζει να μιλά

Επιτύμβιο (Σχεδόν)

Η παρένθεση του τίτλου λειτουργεί ως ειδολογική διευκρίνιση: εξηγεί τη σχέση του κειμένου με το επιτύμβιο, το σύντομο γραπτό που συνδέεται με έναν τάφο. Σύμφωνα με τον δημιουργό, το ποίημα ξεπερνά την έκταση μιας επιτύμβιας στήλης και έχει μορφή συνομιλίας με την ανάμνηση της γιαγιάς. Η λέξη «Σχεδόν» κρατά επομένως μαζί τη μνημονική πρόθεση και την ελευθερία της προφορικής εκφοράς.

Η στήλη θα απαιτούσε συμπύκνωση και μια σχετικά οριστική διατύπωση. Εδώ ο εγγονός εξηγεί, θυμάται, διστάζει, καθησυχάζει και αστειεύεται. Το κείμενο προσλαμβάνει τον χαρακτήρα προσωπικής ελεγείας, δηλαδή ποιήματος πένθους, με συνομιλιακή ανάπτυξη. Η εκφορά του επιτρέπει στη σχέση να εξακολουθεί να έχει χρόνο: υπάρχει ακόμη κάτι να πει στη γιαγιά.

Η παρένθεση προετοιμάζει και την τονική ευελιξία της σύνθεσης. Το χιούμορ χωρά ήδη στο «Σχεδόν», πριν εμφανιστεί στον αποχαιρετισμό. Η επιτύμβια σοβαρότητα συνυπάρχει από την αρχή με την οικειότητα της οικογενειακής φωνής.

02

Η αποστροφή προς την αγαπημένη απούσα

Όχι -γιαγιά μου καλή- δεν είμαστε από ζάχαρη.

Η βασική ρητορική κίνηση είναι η αποστροφή: ο λόγος στρέφεται σε ένα πρόσωπο που απουσιάζει από την άμεση επικοινωνία. Η επαναλαμβανόμενη προσφώνηση «γιαγιά» εγκαθιστά την αποδέκτρια μέσα στη γλώσσα, ενώ η σιωπή της παραμένει. Η συνομιλία πραγματοποιείται με τη μνήμη της, όπως διευκρινίζει ο ποιητής, και δεν χρειάζεται να της αποδώσουμε φανταστικές απαντήσεις.

Το «Όχι» δίνει την εντύπωση μιας κουβέντας που έχει ήδη αρχίσει. Ακούγεται σαν απάντηση σε κάτι οικείο, σε μια οικογενειακή φράση που ο αναγνώστης δεν άκουσε. Έτσι η σκηνή αποκτά βάθος καθημερινής ζωής: δεν ξεκινά με τελετουργική ανακοίνωση του θανάτου, αλλά με τη συνέχιση μιας παλιάς συνήθειας του λόγου.

Στο «γιαγιά μου καλή» η κτητική αντωνυμία δηλώνει σχέση και το επίθετο δηλώνει ηθικό χαρακτήρα. Η καλοσύνη θα αναπτυχθεί αργότερα στα λουλούδια και στις μέλισσες. Η προσφώνηση περιέχει ήδη τον πυρήνα του εγκωμίου, σε μορφή καθημερινής τρυφερότητας.

03

Από το «θα ξεχαστούν» στο «θα 'ρχίσουν να σβήνουν»

Με τις πρώτες βροχές, όλα θα ξεχαστούν.

Η αρχή θέτει μια απόλυτη πρόβλεψη. Το «όλα» δεν προσδιορίζεται: μπορεί να περιλαμβάνει ίχνη του σώματος, σημάδια στον τόπο, την οξύτητα της απώλειας και τον φόβο της λήθης. Η αοριστία δίνει στην πρόταση το εύρος μιας πένθιμης διαίσθησης. Οι πρώτες βροχές σηματοδοτούν την είσοδο σε έναν χρόνο που προχωρά ανεξάρτητα από την επιθυμία εκείνου που θυμάται.

Όταν το δίστιχο επιστρέφει, το δεύτερο σκέλος έχει αλλάξει: «όλα θα 'ρχίσουν να σβήνουν». Η αλλαγή είναι ουσιαστική. Το τελεσμένο αποτέλεσμα της λήθης γίνεται έναρξη διαδικασίας, ενώ το «σβήνουν» εισάγει μια αισθητηριακή εικόνα απομείωσης. Η επανάληψη σχηματίζει ένα πλαίσιο, αλλά η μικρή μεταβολή επιτρέπει στη μνήμη να έχει διάρκεια.

Το ίδιο νερό συμμετέχει σε δύο διαφορετικές κινήσεις: αλλοιώνει τα ορατά ίχνη και προσφέρει την υλική συνέχεια που θα αναπτυχθεί στον κύκλο της αποσύνθεσης. Η βροχή αποκτά αυτή τη διπλή λειτουργία μέσα στη σύνθεση. Το ποίημα, καθώς αφηγείται τη ζωή της γιαγιάς, δημιουργεί συγχρόνως το δικό του ανθεκτικό ίχνος.

04

Ζάχαρη, σπόρος και τελετουργική μνήμη

Όπως τους κρύσταλλους αυτούς, που έσπερνες, στα 'σπερνά και τα κόλυβα.

Η κοινή έκφραση «δεν είμαστε από ζάχαρη» μεταφέρεται σε μια σκέψη για τη φθαρτότητα. Αμέσως όμως η ζάχαρη αποκτά συγκεκριμένο χέρι: είναι εκείνη που σκορπούσε η γιαγιά. Η ανάμνηση δεν αφορά μόνο μια ουσία που διαλύεται στο νερό· αφορά έναν τρόπο φροντίδας, μια μικρή χειρονομία προετοιμασίας και προσφοράς.

Το «έσπερνες» επιλέγει ένα γεωργικό ρήμα για το σκόρπισμα των κρυστάλλων. Σε επίπεδο ερμηνείας, προαναγγέλλει τη βλάστηση των επόμενων στροφών: η γυναίκα που εργαζόταν στη γη σκορπά γλύκα και αργότερα αφήνει πίσω της άνθη. Η σύνδεση προκύπτει από τις λέξεις και από την ανάμνηση των γεωργικών εργασιών που έδωσε ο δημιουργός.

Υπάρχει και μια λαογραφική διάκριση. Στο λευκαδίτικο ιδίωμα τα σπερνά καταγράφονται ως γλυκό από βρασμένο σιτάρι που προσφέρεται σε ονομαστικές και κοινοτικές γιορτές. Τα κόλλυβα χρησιμοποιούνται και στη μνημόνευση των νεκρών. Η γειτνίασή τους εδώ φέρνει μαζί τη γιορτή, την κοινότητα και το πένθος. Το ποίημα περνά από αυτή την κοινή οικιακή ύλη προς τη μνήμη ενός συγκεκριμένου προσώπου.

Πηγές: Σπερνό — Λεξικό του Λευκαδίτικου Γλωσσικού ΙδιώματοςΚόλλυβα — Greek Orthodox Archdiocese of America

05

Η γλύκα του ξεθωριάσματος

Να 'γλυκάνει η μνήμη, κάποιου. Νά 'ναι γλυκό το ξεθώριασμα.

Η διατύπωση αγγίζει μια λεπτή εμπειρία του πένθους: η μνήμη μπορεί να διατηρεί το πρόσωπο και συγχρόνως να πονά. Η επιθυμία να γλυκάνει προσφέρει μια ποιητική μορφή παρηγοριάς. Το «ξεθώριασμα» περιγράφει τη σταδιακή αλλαγή της έντασης και της καθαρότητας των αναμνήσεων, με μια λέξη που ανήκει στην όραση και στο χρώμα.

Ο μονόλεξος στίχος «κάποιου» δημιουργεί παύση και αφήνει αρχικά τον αποδέκτη ανοιχτό. Η γιαγιά πρόσφερε γλύκα για τη μνήμη άλλων· τώρα γίνεται η ίδια το πρόσωπο που μνημονεύεται. Η μετατόπιση αυτή μπορεί να διαβαστεί ως αντιστροφή της φροντίδας: ο εγγονός επιστρέφει με τον λόγο του κάτι από εκείνο που εκείνη πρόσφερε με τα χέρια της.

Αργότερα οι μέλισσες θα επαναφέρουν την περιοχή της γλύκας μέσω του νέκταρος. Η σχέση ζάχαρης και νέκταρος είναι ερμηνευτική αντιστοιχία της έκδοσης: ενώνει την τελετουργική προσφορά στην αρχή με τη φυσική και ηθική συνέχεια στο τέλος.

06

Το αλάτι και η οικεία λογική της κουβέντας

Άλλως πως; Θα μας έθαβαν στη Θάλασσα.

Μετά τη ζάχαρη αποκλείεται το αλάτι. Η δεύτερη άρνηση διατηρεί τη φόρμα της πρώτης και προσθέτει ένα σύντομο, παιγνιώδες συμπέρασμα. Το «Άλλως πως;» ανοίγει μια ερώτηση συλλογισμού και η Θάλασσα εμφανίζεται ως ο τόπος που θα ταίριαζε σε μια αλμυρή σύσταση. Η σύνδεση λειτουργεί ως συνειρμική λογική της συνομιλίας.

Αυτή η μικρή ευθυμία προετοιμάζει τον παππού του τέλους. Ο ομιλητής έχει ήδη έναν τρόπο να συζητά με την οικογένειά του: εξηγεί τη φυσική ύλη με καθημερινές αναλογίες και με μια ελαφριά παιχνιδιάρικη διάθεση. Το ύφος είναι μέρος της αναγνωρίσιμης σχέσης τους.

Η κεφαλαιογράφηση της «Θάλασσας», όπως και αργότερα του «Χειμώνα» και της «Εποχής», μεγαλώνει οπτικά ορισμένους φυσικούς όρους. Αυτή η παρατήρηση αφορά τη λειτουργία της γραφής μέσα στο κείμενο· δεν συνεπάγεται ότι κάθε κεφαλαίο τεκμηριώνει μια ξεχωριστή συμβολική πρόθεση.

07

Το «80%» ως επίμονος αριθμητικός φθόγγος

Νερό, γιαγιά. Περ. 80% Ό,τι άλλο από λίγο.

Ο αριθμός εμφανίζεται τέσσερις φορές και αλλάζει κάθε φορά τη σχέση του με τον λόγο. Αρχικά μοιάζει με συνοπτική καταγραφή σύστασης, έπειτα εντάσσεται στην ανάμνηση των ποδιών, στη συνέχεια στέκεται μόνος του και τέλος συνδέεται αμέσως με την προσφώνηση «γιαγιά». Η επανάληψη τον μετατρέπει σε επωδό, ένα σταθερό λεκτικό σημείο στο οποίο επιστρέφει η σύνθεση.

Με μουσικούς όρους, θα μπορούσαμε μεταφορικά να τον ακούσουμε ως cantus firmus: μια επίμονη βάση πάνω στην οποία αναπτύσσονται διαφορετικές εκφράσεις. Η τεχνική σημειογραφία του ποσοστού και η τρυφερή προσφώνηση παράγουν μια αντίστιξη ύφους, μια συνύπαρξη διαφορετικών φωνητικών και νοηματικών αποχρώσεων. Το ίδιο σώμα μπορεί να περιγραφεί ως ύλη και να αναγνωριστεί ως αγαπημένο πρόσωπο.

Το «Περ.» εγκαθιστά από την αρχή την προσέγγιση. Η σημασία που δίνει ο δημιουργός στον αριθμό είναι η υδάτινη φύση του ανθρώπου και η επιστροφή του σώματος στον κύκλο του νερού. Η πραγματολογική σημείωση της έκδοσης εξηγεί χωριστά ότι το συγκεκριμένο ποσοστό δεν αποτελεί γενικό βιολογικό μέτρο για όλους τους ενηλίκους. Το πρωτότυπο διατηρεί την εκφορά του.

08

Η ακινησία του σώματος και η επανένταξη στη ροή

Χωρίς καμία ροή πλέον.

Ο μονοστίχος είναι το πιο απότομο όριο της σύνθεσης. Μετά την περιγραφή της υδάτινης σύστασης, η έλλειψη ροής δηλώνει τον θάνατο, όπως ρητά διευκρινίζει ο δημιουργός. Το «πλέον» κρατά τη διαφορά ανάμεσα στην προηγούμενη ζωή και στην τωρινή κατάσταση μέσα σε μία μόνο χρονική λέξη.

Η μεταγενέστερη δήλωση ότι το νερό ακολουθεί το ρεύμα ανοίγει μια δεύτερη κλίμακα. Η οργανωμένη κυκλοφορία του ζωντανού σώματος έχει σταματήσει· η αποσύνθεση επιτρέπει στην ύλη του να συμμετέχει ξανά σε ευρύτερες περιβαλλοντικές διεργασίες. Η νέα ροή αφορά αυτόν τον φυσικό κύκλο, σύμφωνα με την πρόθεση του ποιητή.

Η παρηγοριά προκύπτει μέσα στη μετάβαση από την προσωπική ζωή στην υλική συνέχεια. Παραμένει όμως η διαφορά τους: η συνέχιση της ύλης δεν επιστρέφει αυτομάτως τη συγκεκριμένη φωνή, το βλέμμα και τη συντροφιά της γιαγιάς. Γι' αυτό η φυσική εξήγηση συνυπάρχει με την ανάγκη να την προσφωνήσει ξανά.

09

Τα πατουσάκια: σωματική μνήμη και ιστορία εργασίας

Αυτό το 80% έκανε τα πατουσάκια σου απαλά, παρά το κουβάλημα, το εξουθενωτικό κουβάλημα.

Εδώ η γενική αναφορά στο σώμα αποκτά την ακρίβεια μιας προσωπικής ανάμνησης. Η γιαγιά, σύμφωνα με τον δημιουργό, ήταν ανυπόδητη από μικρό παιδί και έκανε χωρίς παπούτσια οικιακές και γεωργικές εργασίες. Τα πόδια συνδέουν έτσι την επαφή με τη γη, τον καθημερινό μόχθο και τη συγκεκριμένη ζωή που έχει χαθεί.

Το υποκοριστικό «πατουσάκια» εκφράζει στοργή. Η γυναίκα που σηκώνει βάρη και εξαντλείται αναγνωρίζεται μέσα από κάτι απαλό, μικρό και αγαπημένο. Η επανάληψη «το κουβάλημα, το εξουθενωτικό κουβάλημα» αποδίδει βάρος και διάρκεια στην εργασία. Ο δεύτερος όρος επιστρέφει διορθωτικά στον πρώτο, σαν ο ομιλητής να θέλει να του δώσει το πραγματικό του μέγεθος.

Η σχέση του ποσοστού με την απαλότητα ανήκει στην ποιητική αιτιολόγηση. Ερμηνευτικά, φέρνει την αφηρημένη υδάτινη ύλη κοντά στη βιωμένη τρυφερότητα. Η στάση της γιαγιάς απέναντι στους ανθρώπους, όπως την περιγράφει ο ποιητής, επεκτείνει την απαλότητα από το σώμα στον χαρακτήρα.

10

Το άνθος ως αποτύπωμα αρετής

και κοφτερά τα λιθάρια, άνθιζαν δυο-τρία ανθάκια.

Το χέρσο χώμα και τα κοφτερά λιθάρια ορίζουν έναν τόπο σκληρής επαφής. Η άνθηση πίσω από τα βήματα της γιαγιάς μετασχηματίζει αυτή τη σκληρότητα. Ο δημιουργός δίνει το ερμηνευτικό κλειδί: ήταν τόσο κατανοητική και ενάρετη, ώστε έμοιαζε να αφήνει λουλούδια όπου περνούσε. Η εικόνα αποδίδει τον ηθικό αντίκτυπο της παρουσίας της.

Η ποσότητα παραμένει μικρή, «δυο-τρία», και το ουσιαστικό καταλήγει στο τρυφερό «ανθάκια». Η έκταση του εγκωμίου συγκεντρώνεται σε αυτά τα ταπεινά ίχνη. Έτσι η αρετή αποκτά μορφή που ταιριάζει στη διακριτική καθημερινή ζωή της γιαγιάς και στην οικειότητα της μνήμης.

Ο διασκελισμός, δηλαδή η συνέχιση της συντακτικής φράσης στον επόμενο στίχο, αφήνει το «ανθάκια» μόνο του. Η λέξη έρχεται μετά τον μακρύ στίχο με τα λιθάρια και την άνθηση, σαν μια μικρή οπτική εμφάνιση. Η γραμμή του ποιήματος συμμετέχει εδώ στη μορφή της εικόνας.

11

Το πάπλωμα του χιονιού και η επιμονή της προστασίας

σου στρώσει ένα ακόμα πάπλωμα, για το Χειμώνα.

Οι κρύσταλλοι επιστρέφουν με τη μορφή του χιονιού και συνδέουν το πρώτο μέρος με το χειμωνιάτικο τοπίο. Η υλική ομοιότητα ζάχαρης και χιονιού μεταφέρει τη γλύκα της ανάμνησης προς μια εικόνα κάλυψης. Το «ένα ακόμα πάπλωμα» δίνει στον τάφο μια οικιακή χειρονομία: κάποιος φροντίζει να σκεπάσει το αγαπημένο πρόσωπο.

Η φράση επιτρέπει μια ανάγνωση αντιστροφής των ρόλων της φροντίδας. Ο εγγονός που θυμάται τη γιαγιά επιθυμεί τώρα να την προστατέψει. Το «ίσως» κρατά αυτή την επιθυμία ως προσδοκία, ενώ η λέξη «πάπλωμα» μεταφέρει στο τοπίο την τρυφερότητα του σπιτιού.

Η αμέσως επόμενη αναφορά στα όρνια και στα τσακάλια επαναφέρει απότομα την πείνα, τη σάρκα και την απειλή. Η φωνή εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για την προστασία της γιαγιάς και μετά τον θάνατο. Το χιόνι που καλύπτει τη μυρωδιά λειτουργεί μέσα στη σκηνή ως καθησυχασμός. Η απόλυτη διατύπωση «χάνεται εντελώς» ανήκει σε αυτή τη χειρονομία του λόγου και δεν χρησιμοποιείται στην έκδοση ως επιστημονικό συμπέρασμα.

12

Ο χρόνος του Απρίλη και η ταπεινή επανεμφάνιση

και μπει Απρίλης, όλο και κάποιος θα θαυμάσει τα ταπεινά λουλουδάκια γύρω σου.

Η εποχική πορεία δίνει στο ποίημα μια χρονική αρχιτεκτονική: πρώτες βροχές, χειμωνιάτικη κάλυψη, Απρίλης. Η φράση «-η δύσκολη-» μπορεί να ακουστεί μαζί ως χαρακτηρισμός του Χειμώνα και ως χρωματισμός του χρόνου του πένθους. Πρόκειται για ερμηνευτική σύζευξη· το κείμενο δεν παρέχει ημερομηνία θανάτου ή βιογραφική χρονολόγηση της απώλειας.

Η μελλοντική θέα των λουλουδιών εγκαθιστά έναν νέο παρατηρητή. Το «όλο και κάποιος» έχει τη σεμνή βεβαιότητα του καθημερινού λόγου: η μνήμη μπορεί να βρει έναν περαστικό, χωρίς να απαιτεί πλήθος ή επίσημη τελετή. Ο τόπος της γιαγιάς αποκτά έτσι τη δυνατότητα μιας νέας συνάντησης.

Τα «ανθάκια» των πατημάτων και τα «λουλουδάκια» γύρω από τον τάφο σχηματίζουν δύο στιγμές της ίδιας εικόνας. Πρώτα η άνθηση εκφράζει τον ηθικό αντίκτυπο της ζωής της· αργότερα η φυσική βλάστηση προσφέρει τον τόπο όπου αυτή η ζωή μπορεί να ανακληθεί και να αφηγηθεί.

13

Οι μέλισσες και η μετάδοση της ευλογίας

θα ευλογήσουν τις μέλισσες ακόμα μια φορά.

Ο σύντομος στίχος «Οι μέλισσες να ιδείς» αλλάζει την προοπτική της περιγραφής. Ο ομιλητής καλεί τη γιαγιά να μοιραστεί έναν μελλοντικό θαυμασμό, όπως θα της έδειχνε κάτι όμορφο σε μια καθημερινή βόλτα. Η οικειότητα της συνομιλίας επιστρέφει μέσα στην εποχική εικόνα.

Οι περαστικοί αρχικά βλέπουν, έπειτα ρωτούν, μαθαίνουν και ευλογούν. Η ακολουθία συνδέει το αισθητικό γεγονός των λουλουδιών με τη γνώση της ζωής της γιαγιάς. Σύμφωνα με τον δημιουργό, όταν πληροφορηθούν την αρετή, την καλοσύνη και τη στωικότητά της, ευλογούν τις μέλισσες που παίρνουν νέκταρ από τα άνθη του τάφου της.

Η μεταφορά της ευλογίας μπορεί να διαβαστεί ως ποιητική διάδοση του ηθικού ίχνους: η εκτίμηση προς τη γυναίκα επεκτείνεται στα ζωντανά πλάσματα που σχετίζονται με τον τόπο της. Η ύλη συνεχίζει τις φυσικές της διεργασίες, ενώ η αφήγηση προσθέτει σε αυτές την αναγνώριση ενός ενάρετου βίου. Οι μέλισσες αποκτούν αυτή τη σημασία μέσα από την ανθρώπινη γνώση και αγάπη.

14

Ο παππούς και η αναγνωρίσιμη οικογενειακή φωνή

Στον παππού μην τα πεις αυτά ήδη τα γνωρίζει, κι ίσως εκνευριστεί.

Ο δημιουργός αποσαφηνίζει ότι ο παππούς ήδη γνωρίζει τις παρατηρήσεις για την υδάτινη φύση του ανθρώπου. Εκνευριζόταν όταν άκουγε ξανά κάτι που ήξερε. Η προτροπή προς τη γιαγιά διασώζει αυτή τη μικρή οικογενειακή συνήθεια, με τη γνώριμη ευθυμία μιας συζήτησης ανάμεσά τους.

Η λειτουργία του επεισοδίου είναι βαθιά μνημονική. Μετά τις γενικές φυσικές διεργασίες, η οικογένεια επανεμφανίζεται μέσα από έναν απολύτως ιδιαίτερο χαρακτήρα. Η γιαγιά και ο παππούς αναγνωρίζονται στους τρόπους τους, στις αντιδράσεις τους και στην οικειότητα της κουβέντας. Το χιούμορ αποδίδει τη ζωή τους σε μικρή κλίμακα.

Το «Μην το κάνεις» γίνεται ξεχωριστή στροφική μονάδα και ενισχύει την προφορική αμεσότητα. Η τελική δήλωση αγάπης έρχεται ύστερα από αυτή τη φυσική οικογενειακή ανάσα. Η συγκίνηση έχει πλέον περάσει και από τον χαρακτήρα, όχι μόνο από τον θάνατο.

15

Ελεύθερος στίχος, παύσεις και αλλαγές ύφους

Γιαγιά...

Το ποίημα οργανώνεται σε ελεύθερο στίχο, με άνισες γραμμές και έντονες αλλαγές έκτασης μεταξύ των στροφικών μονάδων. Δεν εγκαθιστά μια σταθερή ομοιοκαταληξία ή ένα ενιαίο μετρικό σχήμα. Η ρυθμική του συνοχή προκύπτει κυρίως από τις επαναλήψεις, τις προσφωνήσεις και τη διαδοχή μεγαλύτερων φράσεων με μικρές παύσεις.

Το «Γιαγιά...» διακόπτει την εξήγηση μετά την ανάμνηση του κουβαλήματος. Η αποσιώπηση δημιουργεί χώρο για ένα συναίσθημα που δεν αναπτύσσεται σε πρόταση. Αντίστοιχα, τα αυτοτελή «Χωρίς καμία ροή πλέον», «Οι μέλισσες να ιδείς», «Μην το κάνεις» και «Σ' αγαπώ» γίνονται σημεία αλλαγής της ανάσας.

Η λέξη «χιών», το «Άλλως πως;» και η συντομογραφία «Περ.» συνυπάρχουν με το «γιαγιακά μου», τα «πατουσάκια» και τα «λουλουδάκια». Πρόκειται για εναλλαγή γλωσσικών καταχωρίσεων: λόγιες, τεχνικές και καθημερινές διατυπώσεις συναντιούνται στην ίδια φωνή. Αυτή η ποικιλία αποδίδει έναν ομιλητή που σκέφτεται τη φυσική σύσταση του ανθρώπου μέσα σε μια απολύτως προσωπική σχέση.

16

Δύο συγκριτικοί ορίζοντες της φυσικής συνέχειας

Και το νερό πάντα ακολουθεί το ρεύμα.

Μια συγκριτική ανάγνωση μπορεί να στραφεί στο «A Slumber Did My Spirit Seal» του William Wordsworth. Εκεί η απώλεια της κίνησης και των αισθήσεων συνδέεται με την ένταξη της νεκρής στη γήινη κίνηση, ανάμεσα σε πέτρες και δέντρα. Το κοινό ερώτημα αφορά την προσωπική ακινησία μέσα σε μια φύση που συνεχίζει. Στο «Επιτύμβιο (Σχεδόν)» αυτή η συνύπαρξη αναπτύσσεται ειδικότερα ως κύκλος νερού και ως συνομιλία με μια οικογενειακή μνήμη.

Στη στροφή XLII του «Adonais» του Percy Bysshe Shelley, ο νεκρός παρουσιάζεται ενωμένος με τη Φύση. Η σύγκριση φωτίζει το ελεγειακό ενδεχόμενο να αντληθεί παρηγοριά από τη φυσική συνέχεια. Το ποίημα του Κατωπόδη δίνει σε αυτή την προοπτική τις συγκεκριμένες χειρονομίες της γιαγιάς: τη ζάχαρη, το κουβάλημα, τα γυμνά πόδια, τα μικρά άνθη και το αστείο για τον παππού.

Οι συσχετισμοί προτείνονται εδώ ως ερμηνευτικά εργαλεία της επιμέλειας. Η πρόθεση και οι βιογραφικές αφετηρίες του ποιήματος στηρίζονται στις διευκρινίσεις του δημιουργού· οι συγκρίσεις δεν τεκμηριώνουν κάποια δηλωμένη επιρροή.

Πηγές: William Wordsworth — A Slumber Did My Spirit SealPercy Bysshe Shelley — Adonais, στροφή XLII

17

Το «για τώρα» και η διατήρηση της σχέσης

Σ' αφήνω γιαγιακά μου, για τώρα. Σ' αγαπώ.

Το «για τώρα» δίνει στον αποχαιρετισμό χαρακτήρα προσωρινής παύσης της κουβέντας. Η γιαγιά έχει πεθάνει, αλλά η δυνατότητα να της απευθυνθεί ο εγγονός παραμένει μέσα στη μνήμη και στη γλώσσα. Το υποκοριστικό «γιαγιακά μου» φέρνει ακόμη πιο κοντά την οικειότητα της σχέσης.

Η τελική φράση βρίσκεται στον ενεστώτα. Η αγάπη δηλώνεται ως παρούσα πράξη εκφοράς, ύστερα από τις προβλέψεις της λήθης και τη μελλοντική βλάστηση. Αυτή η χρονική ακρίβεια δίνει στο τέλος τη δύναμή του: ο κόσμος αλλάζει, ο ομιλητής όμως απευθύνει τώρα μια συγκεκριμένη αγάπη σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.

Μπορούμε να ονομάσουμε την ευρύτερη σύλληψη οικοποιητική ελεγεία: ένα ποίημα πένθους που διερευνά τη σχέση ανθρώπινου σώματος, περιβάλλοντος και μνήμης. Ο κύκλος της ύλης και η αφήγηση του ενάρετου βίου αναπτύσσονται μαζί. Η ένταση παραμένει ανάμεσα στο σβήσιμο των ιχνών και στη διάδοση της ευλογίας· εκεί αποκτά χώρο η απλή, ενεργή δήλωση «Σ' αγαπώ».